Veelgestelde vragen over het statiegeldsysteem

Uit onderzoek blijkt dat statiegeldsystemen voor recycling van drankverpakkingen aanzienlijke voordelen opleveren voor de planeet, de samenleving en de economie. Het statiegeldsysteem wordt ook wel aangeduid als statiegeldregeling, flessenwet of retoursysteem voor drankverpakkingen. Maar wat is een statiegeldsysteem precies, hoe werkt het en hoe effectief is het?

Wat is een statiegeldregeling?

Een statiegeldsysteem, ook wel statiegeldregeling of statiegeld op flessen genoemd, is een manier om het retourneren van drankverpakkingen voor recycling te stimuleren – door statiegeld te vragen bij aankoop van een drankje, en dit terug te betalen wanneer de verpakking wordt ingeleverd voor recycling.

Een goed werkend statiegeldsysteem haalt een inningspercentage van meer dan 90 %.

Hoe werkt een statiegeldsysteem?

Statiegeldsystemen voor drankverpakkingen werken door een klein extra bedrag bovenop de prijs van een drankje te rekenen, bijvoorbeeld bij plastic of glazen flessen en bij blikjes. Dit statiegeld wordt aan consumenten terugbetaald wanneer ze lege statiegeldflessen en statiegeldblikjes inleveren voor recycling. Statiegeldsystemen worden doorgaans geregeld via wetgeving die door nationale of regionale overheden wordt aangenomen.

Door een financiële waarde toe te kennen aan de gebruikte verpakking, motiveer je consumenten om te recyclen. Bovendien communiceer je hiermee dat de materialen als grondstof ook waardevol zijn voor de maatschappij.

Image of users returning containers to reverse vending machine

Welke benamingen worden gebruikt voor een statiegeldsysteem?

In de meeste landen worden programma's die recycling van drankverpakkingen stimuleren statiegeldregelingen of statiegeldsystemen genoemd (DRS, Deposit Return System). In de VS staat dit soort wetgeving bekend als de "flessenwet", terwijl men in Australië spreekt van een statiegeldregeling voor verpakkingen (CDS, Container Deposit Scheme).

Andere landen hanteren verschillende benamingen, zoals retoursysteem voor drankverpakkingen in Singapore of statiegeldretoursystemen in Europa. Vaak wordt de term ook vertaald in de nationale taal.

Welke voordelen bieden statiegeldsystemen voor het milieu?

Statiegeldsystemen dragen bij aan het terugdringen van zwerfafval, het verhogen van recycling, het verminderen van broeikasgasemissies en het stimuleren van een circulaire economie.

Het aandeel drankverpakkingen in het zwerfafval ligt maar liefst 66 % lager in regio's met een statiegeldregeling dan in regio's zonder¹. In Europa behalen statiegeldsystemen een gemiddeld inzamelingspercentage van 94 % voor petflessen, tegenover 47 % bij andere huis-aan-huisrecyclingsystemen.² In de Verenigde Staten worden statiegeldverpakkingen voor 72 % ingezameld voor recycling, tegenover 27 % voor niet-statiegeldverpakkingen³, met retourpercentages van meer dan 85 % in Michigan en Oregon.⁴

Recycling aan huis en statiegeldsystemen

Deze systemen vullen elkaar aan in de strijd tegen afval. Voor het bereiken van circulariteit zijn systemen nodig die de materiaalkwaliteit behouden. Om voedselveiligheid te waarborgen, hanteren flessenfabrikanten strengere kwaliteitseisen voor gerecycled materiaal dan producenten van tapijt of glasvezel. Voedselveilig materiaal wordt vooral via een statiegeldsysteem (DRS) verkregen, zodat producenten hun doelstellingen voor gerecyclede inhoud in nieuwe drankverpakkingen kunnen behalen.⁵ Pet uit DRS kan bijvoorbeeld 40 % meer waard zijn dan pet uit huis-aan-huisrecycling.⁶

Er zijn talloze voorbeelden waar de combinatie van statiegeldsystemen en huis-aan-huisrecycling hoge inzamelingspercentages behaalt, maar geen enkel waar uitsluitend huis-aan-huisrecycling wordt gebruikt.⁷ British Columbia haalt een inzamelingspercentage van 82 % voor drankverpakkingen⁸ en 70 % voor andere verpakkingen en papierproducten.⁹

Door verpakkingen gescheiden in te zamelen, worden drankverpakkingen zonder vervuiling door ander afval opgehaald. Dat verhoogt de kwaliteit en waarde van het recyclemateriaal aanzienlijk. Hierdoor kunnen de materialen opnieuw worden verwerkt tot nieuwe verpakkingen, in plaats van te eindigen in toepassingen van lagere kwaliteit, zoals stortafdekking. Zo neemt de afhankelijkheid van grondstoffen voor de productie van verpakkingen af.

Which countries have the best deposit return schemes

Welke landen hebben de beste statiegeldsystemen?

Het succes en de prestaties van statiegeldsystemen worden doorgaans gemeten aan de hand van het percentage in aanmerking komende verpakkingen dat wordt teruggebracht voor recycling. Duitsland behaalt momenteel een retourpercentage van ruim 98 % voor drankverpakkingen. Noorwegen – dat vaak als rolmodel voor DRS-ontwerp geldt – haalt zelfs 92 %.

Voordat het statiegeldsysteem werd ingevoerd, had Litouwen een retourpercentage van minder dan 34 %. Binnen twee jaar na de introductie steeg dit naar een indrukwekkende 92 %.

Betrokkenheid van detailhandelaars bij statiegeldsystemen

Waarom verbetert een retourneren-bij-de-winkelmodel de prestaties van statiegeldretour?

Het retourneren-bij-de-winkelmodel (return-to-retail-model) houdt in dat detailhandelaars die in aanmerking komende dranken verkopen, ook de lege verpakkingen terugnemen voor recycling. Alle grote, succesvolle statiegeldsystemen werken met retourneren bij de winkel en behalen gemiddeld een retourpercentage van 92 %.

Het model zorgt voor een gebruiksvriendelijk netwerk van retourpunten en maakt gebruik van de bestaande infrastructuur. Daardoor kunnen de opstartkosten worden verlaagd en wordt de afhaallogistiek vereenvoudigd. Dit betekent dat er geen extra ritten meer nodig zijn om verpakkingen terug te brengen en dat recycling een vast onderdeel wordt van het dagelijkse consumentengedrag. Voor winkels vormt het bovendien een extra reden voor klanten om langs te komen: uit onderzoek blijkt dat 87 % van de consumenten het statiegeld in de winkel zelf uitgeeft.

Female employee stocking shelves with water bottles in a store

Doen alle winkeliers mee aan een statiegeldsysteem?

Winkeliers spelen een belangrijke rol door statiegeld in rekening te brengen bij consumenten wanneer zij drankverpakkingen verkopen die daarvoor in aanmerking komen. Omdat statiegeldsystemen het inwisselen van statiegeld zo eenvoudig mogelijk willen maken, moeten winkeliers die dranken verkopen doorgaans de verpakkingen terugnemen en het statiegeld terugbetalen.

In de lokale DRS-wetgeving is vastgelegd welke winkeliers als inleverpunt voor drankverpakkingen optreden. Beleidsmakers houden daarbij vaak rekening met kleine winkels (bijvoorbeeld kleiner dan 100 m²) door een limiet te stellen aan het aantal verpakkingen dat een consument per dag kan inwisselen, of door zulke winkels de mogelijkheid te geven om vrijwillig deel te nemen aan het systeem. In sommige markten vormen depots een aanvulling op het retournetwerk van winkels: zij bieden een oplossing voor consumenten die grote hoeveelheden statiegeldflessen en statiegeldblikjes inleveren voor recycling.

Retailer showing consumer how to use reverse vending machine

Krijgen detailhandelaren een vergoeding voor het accepteren van verpakkingen?

In de meeste gevallen wel, al verschilt de compensatie per staat en regio. In sommige gevallen – zoals in Oregon, Duitsland en Nederland – ontvangen detailhandelaren echter geen vergoeding. De vergoeding kan wettelijk zijn vastgelegd (bijvoorbeeld in New York) of worden bepaald als een percentage van de niet-opgeëiste statiegeldbedragen (zoals 25 % in Michigan). In Europa wordt de compensatie doorgaans uitgekeerd in de vorm van een verwerkingsvergoeding, vastgesteld door de centrale systeembeheerder (CSA). Deze systematiek stimuleert de detailhandelaren om kostenefficiënt te investeren. Zo ontvangen winkels in Noorwegen en andere markten een hogere verwerkingsvergoeding wanneer ze gebruikmaken van compacte statiegeldautomaten in plaats van handmatige inname.

Economische impact van statiegeldsystemen

Wat zijn de economische voordelen voor gemeenten?

Een veelvoorkomende bevinding is dat statiegeldsystemen voor gemeenten nettobesparingen opleveren.¹⁰ In 2009 overwoog Massachusetts om het statiegeldsysteem uit te breiden naar andere drankcategorieën, zoals water. Een onderzoek van het Department of Environmental Protection wees uit dat de gemeenten daarbij weliswaar 899.000 dollar aan inkomsten uit materiaalverkoop zouden mislopen, maar dat de uitbreiding toch nettobesparingen van 4,2 tot 6,9 miljoen dollar zou opleveren. Het verschuiven van materialen van huis-aan-huisrecycling naar een statiegeldsysteem (DRS) zou 4,2 tot 5 miljoen dollar besparen op inzamelkosten, 0,5 tot 2,3 miljoen dollar op afvalverwerking en 500.000 dollar op opruimkosten voor zwerfafval.

Daarnaast creëren statiegeldsystemen werkgelegenheid. Uit een onderzoek van Eunomia uit 2019 bleek dat de DRS in New York 5.726 banen ondersteunt via directe, indirecte en geïnduceerde effecten. Bij uitbreiding van het systeem naar meer drankcategorieën en een hoger statiegeldbedrag (10 cent) zouden daar ongeveer 2.000 banen bij komen, waarmee het totaal op 7.803 zou komen.¹¹

Is statiegeld een belasting?

Statiegeld in een statiegeldsysteem is geen belasting, omdat het volledige bedrag aan de consument wordt terugbetaald wanneer hij of zij een lege statiegeldfles of een leeg statiegeldblikje inlevert voor recycling. Om die belofte waar te maken zijn producenten, detailhandelaars, beleidsmakers en systeembeheerders verplicht een toegankelijk netwerk van inwisselpunten te bieden, zodat flessen en blikjes eenvoudig kunnen worden teruggebracht. Als het retourneren van verpakkingen voor consumenten te omslachtig is, kan het statiegeld worden ervaren als een verkapte belasting of "eco-heffing".

Het statiegeld dat consumenten bij aankoop betalen, moet afzonderlijk in rekening worden gebracht van de drankprijs en moet zijn vrijgesteld van btw of andere omzetbelasting op het product zelf.

Overhead view of empty plastic bottles of assorted colours

Wat gebeurt er met niet-opgeëiste statiegelden?

In goed functionerende systemen worden niet-opgeëiste statiegelden beheerd door een non-profit centrale systeembeheerder die door de producenten is opgericht. Dit zorgt vooral voor duurzame herinvesteringen in de retourinfrastructuur van het systeem, in de verwerking van materialen en in de communicatie naar consumenten.

Hoeveel kost het om retourinfrastructuur aan te schaffen?

Veel aanbieders van retoursystemen bieden statiegeldautomaten aan, zodat de inname van verpakkingen efficiënter en gemakkelijker verloopt dan bij handmatige verwerking. Statiegeldautomaten variëren in grootte (van compacte toestellen van slechts 0,6 m² tot door-de-wandmachines met meerdere opbergkasten) en in capaciteit (bijvoorbeeld het aantal opslagruimtes en de soorten materialen die worden geaccepteerd). De keuze voor een statiegeldautomaat en de bijbehorende kosten hangen af van de omvang van de retourlocatie en de soorten verpakkingen waarvoor statiegeld geldt.

Statiegeldautomaten kunnen worden aangeschaft via aankoop, huur of leasing, in combinatie met servicepakketten. In sommige markten is de betaling gekoppeld aan het aantal verpakkingen dat via de machines wordt geretourneerd. Zo kunnen aanbieders van retoursystemen al profiteren van de voordelen van een statiegeldautomaat en deze geleidelijk afbetalen (ook wel bekend als een "throughput lease"). Bij de meeste statiegeldsystemen ontvangen retourlocaties een verwerkingsvergoeding als compensatie voor het werk dat gepaard gaat met het terugnemen van verpakkingen, de benodigde ruimte, verbruiksartikelen en hun financiële investering in terugname-infrastructuur.

Woman with voucher from a deposit return machine

Hoe wordt het risico van frauduleuze inwisseling beheerst?

Beleidsmakers en centrale systeembeheerders houden bij het ontwerp van statiegeldsystemen rekening met dit risico en implementeren protocollen, governance en technologie om de integriteit van het statiegeldsysteem te waarborgen. Goed presterende systemen maken gebruik van een met internet verbonden retoursysteem dat gegevens verzamelt en controleert. Deze gegevens kunnen worden gebruikt voor controles en handhaving, om sneller in te grijpen waar dat het meest nodig is en om naleving te waarborgen. Sommige systemen stimuleren daarnaast het gebruik van unieke barcodes, evenals visuele en/of beveiligingsmarkeringen op verpakkingen die door statiegeldautomaten kunnen worden herkend.

Statiegeldautomaten zijn zeer geavanceerd en kunnen fraudepogingen detecteren en verpakkingen weigeren die niet bij het systeem behoren. Kleinere inzamelpunten accepteren verpakkingen handmatig en beoordelen hun geschiktheid aan de hand van zichtbare markeringen.

Download de whitepaper 'Recycling belonen'

Best practices voor statiegeldregelingen

Ontdek de succesfactoren van 's werelds meest succesvolle statiegeldsystemen voor recycling van drankverpakkingen.

Download de whitepaper van TOMRA en lees wat effectieve statiegeldsystemen opleveren, welke kernelementen zij gemeen hebben en bekijk tientallen casestudies over de invoering van statiegeldbeleid in de praktijk.

Whitepaper downloaden

¹ Understanding the Effects of Marine Debris on Wildlife: Final Report to Earthwatch Australia, CSIRO, 2014.
² Berekend op basis van inzamelingspercentages van Global Data, de centrale systeembeheerders van het statiegeldsysteem en Pet Market in Europe: State of Play, Eunomia, 2020. Gegevens op aanvraag beschikbaar.
³ Beverage Market Data Analysis 2015, Container Recycling Institute, 2017.
⁴ BottleBill.org, 2019.
⁵ The journey to 100% recycled plastic bottles (rPET) in the UK, Beverage Daily, 2020.
⁶ RecyclingMarkets.net geeft aan dat de marktwaarde van gebaald pet uit statiegeldstromen 58 % tot 93 % hoger ligt dan de marktwaarde van gebaald pet uit andere stromen. Dit geldt voor pet met statiegeld versus pet zonder statiegeld in het noordoosten van de VS (januari–juni 2020). Susan Collins van het Container Recycling Institute merkte op dat dit hoger was dan normaal door de gevolgen van COVID-19, en dat statiegeldflesjes doorgaans ca. 40 % meer waard zijn.
⁷ Pet Market in Europe: State of Play, Eunomia, 2020. Gegevens op aanvraag beschikbaar.
⁸ What We Waste – A Global Deposit Book 2020, Reloop, 2020.
⁹ Annual Report 2019, Recycle BC, 2020.
¹⁰ Fact Sheet: Economic Savings for Municipalities, Reloop, 2021
¹¹ Employment and Impact of Container Deposits – New York, Eunomia, 2019.

Statiegeldregelingen