System kaucyjny. Najczęściej zadawane pytania

Systemy zwrotu kaucji (DRS) za pojemniki na napoje do recyklingu przynoszą duże korzyści środowisku naturalnemu, społeczeństwu i gospodarcze. System zwrotu kaucji zwany jest także systemem kaucyjnym lub systemem butelek zwrotnych. Ale czym właściwie jest system zwrotu kaucji, jak działa i jak skuteczny może być?

Czym jest system zwrotu kaucji?

System zwrotu kaucji lub system kaucyjny to sposób zachęcania do zwrotu pustych pojemników po napojach do recyklingu – polega on na tym, że w momencie zakupu napoju jest pobierana pewna kaucja, która jest zwracana za oddanie pojemnika do recyklingu.

W sprawnych systemach zwrotu kaucji może być zwracanych nawet powyżej 90% pustych opakowań.

Jak działa system zwrotu kaucji?

Systemy kaucji za pojemniki na napoje działają na zasadzie doliczania niewielkiej dodatkowej kaucji do ceny napoju – np. w przypadku napojów w plastikowych/szklanych butelkach, puszkach i innych rodzajach opakowań – która jest zwracana konsumentowi, gdy odda pusty pojemnik na napoje w celu recyklingu. Systemy zwrotu kaucji są zazwyczaj ustanawiane na mocy ustawodawstwa uchwalanego przez władze stanowe lub krajowe.

Nadanie zużytym pojemnikom wartości finansowej motywuje ludzi do recyklingu i pokazuje, że materiały te również mają wartość dla społeczeństwa jako zasób.

Image of users returning containers to reverse vending machine

Jak nazywa się system zwrotu kaucji?

W różnych krajach świata programy zachęty do recyklingu pojemników po napojach są nazywane systemem zwrotu kaucji lub systemem kaucyjnym. W USA tego typu ustawodawstwo nazywane jest „ustawą butelkową”. W Australii został zorganizowany System Zwrotu Kaucji (CDS).

W różnych krajach świata programy zachęty do recyklingu pojemników po napojach są nazywane systemem zwrotu kaucji lub systemem kaucyjnym. W USA tego typu ustawodawstwo nazywane jest „ustawą butelkową”. W Australii został zorganizowany System Zwrotu Kaucji (CDS).

W jaki sposób systemy kaucyjne korzystnie wpływają na środowisko?

Systemy zwrotu kaucji zapobiegają śmieceniu, zwiększają wskaźnik recyklingu, obniżają emisję gazów cieplarnianych i pobudzają gospodarkę o obiegu zamkniętym, zwiększając tym samym wpływ recyklingu na środowisko.

Udział pustych butelek po napojach w całej masie odpadów jest o 66% mniejszy w regionach, które mają system kaucyjny, niż w tych, które go nie mają¹. W Europie poziom recyklingu butelek PET objętych systemem kaucyjnym wynosi średnio 94%, podczas gdy w przypadku innych systemów recyklingu opartych na segregacji wynosi on średnio 47%². W Stanach Zjednoczonych poziom recyklingu pojemników z kaucją wynosi 72%, a pojemników bezzwrotnych 27%³, przy czym w stanach Michigan i Oregon poziom zwrotu przekracza 85%⁴.

Recykling oparty na segregacji i DRS

Systemy te wzajemnie się uzupełniają w zwalczaniu odpadów. Aby osiągnąć „gospodarkę cyrkularną”, producenci potrzebują systemów, które pozwolą zachować jakość materiałów. Ze względów bezpieczeństwa żywności producenci butelek stosują bardziej rygorystyczne wymagania jakościowe dotyczące zawartości materiałów pochodzących z recyklingu niż producenci dywanów czy włókna szklanego. Producenci pozyskują z DRS materiał dopuszczony do kontaktu z żywnością, aby wywiązać się z deklaracji dotyczących zawartości surowców z recyklingu w nowych pojemnikach na napoje⁵. Na przykład butelki PET w belach mogą być warte o 40% więcej niż butelki PET odbierane z posesji⁶.
Istnieje wiele przykładów na to, że DRS w połączeniu z recyklingiem odpadów komunalnych może osiągnąć wysokie wskaźniki zwrotu, ale nigdy nie zdarza się to, gdy jedynym systemem zbiórki jest odbiór odpadów segregowanych z posesji⁷. W Kolumbii Brytyjskiej poziom zwrotu pojemników wynosi 82%⁸, a poziom zwrotu opakowań i produktów papierowych 70%⁹.

Segregacja pojemników pozwala na zbieranie pojemników na napoje bez zanieczyszczenia odpadami innego rodzaju. Oznacza to, że mogą być przerabiane na nowe pojemniki (zamiast zastosowań niskiej jakości, jak zasypywanie składowiska odpadów), aby zmniejszyć zużycie surowców do produkcji pojemników.

Which countries have the best deposit return schemes

Które kraje mają najlepsze systemy zwrotu kaucji?

Sukces i skuteczność systemu DRS mierzy się zazwyczaj odsetkiem kwalifikujących się pojemników zwróconych do recyklingu. Niemcy osiągają obecnie wskaźnik zwrotu pojemników na napoje na poziomie ponad 98%, a Norwegia (uznawana za wzór w zakresie wdrażania systemu DRS) osiąga wskaźnik 92%.

Przed wprowadzeniem systemu kaucji na Litwie wskaźnik zwrotów wynosił poniżej 34%, ale w ciągu zaledwie dwóch lat od wprowadzenia systemu DRS wzrósł do imponujących 92%.

Zaangażowanie sprzedawców detalicznych w systemy zwrotu kaucji

Dlaczego model zwrotu do sklepu zwiększa skuteczność zwrotu kaucji?

„Zwrot do sklepu” to model systemu zwrotu kaucji, w którym sklepy sprzedające napoje objęte kaucją także przyjmują puste pojemniki do recyklingu. Wszystkie główne, wysoce wydajne systemy DRS korzystają z mechanizmu zwrotu do sklepu detalicznego, osiągając średni wskaźnik zwrotów na poziomie 92%.

Model ten zapewnia wygodną sieć punktów zwrotu i wykorzystuje istniejącą infrastrukturę. Dzięki temu można obniżyć koszty przygotowawcze i usprawnić logistykę odbioru. Oznacza to, że nie są konieczne dodatkowe przejazdy po pojemniki zwrotne, a konsumentom łatwo przyzwyczaić się do recyklingu. Dla sprzedawców detalicznych stanowi to powód, aby klienci odwiedzali sklepy, a badania wykazały, że 87% osób zajmujących się recyklingiem wydaje otrzymaną kaucję w sklepie.

Female employee stocking shelves with water bottles in a store

Czy system kaucyjny obejmuje wszystkich sprzedawców?

Sprzedawcy detaliczni odgrywają kluczową rolę, pobierając od konsumentów kaucję przy sprzedaży kwalifikujących się pojemników na napoje. Ponieważ systemy DRS dążą do tego, aby realizacja kaucji była tak łatwa, jak pobieranie kaucji, sprzedawcy detaliczni napojów są często zobowiązani do przyjmowania pustych pojemników i wypłacania kaucji.

Lokalne przepisy dotyczące systemu DRS określają sklepy uczestniczące w systemie jako punkty zwrotu pustych pojemników. W przepisach często przewidywane są ulgi dla małych sklepów (np. o powierzchni poniżej 100 m²), aby nie musiały brać udziału w systemie lub mogły przyjąć zwrot tylko tylu pustych pojemników na klienta dziennie, ile są w stanie. Na niektórych rynkach punkty zbiórki uzupełniają sieć punktów zwrotu detalicznego, oferując opcję zwrotu dużych ilości butelek i puszek w celu poddania ich recyklingowi.

Retailer showing consumer how to use reverse vending machine

Czy sprzedawcy detaliczni są wynagradzani za przyjmowanie pojemników?

Zazwyczaj tak, a wielkość tej rekompensaty zależy od miejscowych przepisów. Jednak w pewnych przypadkach, jak Oregon, Niemcy i Holandia: nie. Może być określona w ustawie (np. w Nowym Jorku) lub ustalona jako procent nieodzyskanych depozytów (np. 25% w Michigan). W Europie rekompensata w formie opłaty manipulacyjnej jest zazwyczaj ustalana przez Centralnego Administratora Systemu (CSA) w sposób, który stopniowo zachęca sprzedawcę detalicznego do dokonywania opłacalnych inwestycji. Na przykład w Norwegii i na innych rynkach większa opłata manipulacyjna przysługuje sprzedawcom detalicznym posiadającym automaty do zwrotu opakowań po napojach ze zgniatarką niż tym, w którym ten proces odbywa się ręcznie.

Wpływ ekonomiczny systemów zwrotu kaucji

Jakie są korzyści ekonomiczne dla gmin?

Powszechnie wiadomo, że systemy DRS przynoszą oszczędności netto lokalnym społecznościom¹⁰. W 2009 r. stan Massachusetts rozważał rozszerzenie systemu DRS na dodatkowe kategorie napojów, np. wodę. W badaniu przeprowadzonym przez departament ochrony środowiska stwierdzono, że chociaż gminy straciłyby 899 000 USD na sprzedaży materiałów, to dzięki tej zmianie zaoszczędzono by od 4,2 mln USD do 6,9 mln USD netto. Przeniesienie materiału z recyklingu opartego na segregacji do DRS przyniosłoby od 4,2 mln USD do 5 mln USD oszczędności na kosztach zbiórki, od 0,5 mln USD do 2,3 mln USD oszczędności na utylizacji i 500 000 USD oszczędności na zbieraniu śmieci.

Ponadto systemy kaucyjne tworzą miejsca pracy. W badaniu przeprowadzonym w 2019 r. przez firmę Eunomia stwierdzono, że system zwrotu kaucji w Nowym Jorku utrzymuje 5726 bezpośrednich, pośrednich i pochodnych miejsc pracy. Gdyby objąć tym systemem inne kategorie napojów i wprowadzić wyższą kaucję (10 centów), powstałoby jeszcze 2000 miejsc pracy, czyli w sumie 7803¹¹.

Czy system zwrotu kaucji jest podatkiem?

System kaucyjny nie jest podatkiem, ponieważ kaucja za opakowania jest zwracana w całości konsumentowi, gdy odda on puste opakowanie na napoje w celu recyklingu. Aby spełnić tę obietnicę, producenci, sprzedawcy detaliczni, decydenci i administratorzy systemu są zobowiązani do zorganizowania wygodnej sieci punktów zwrotu, w których można łatwo oddać puste pojemniki. Jeśli zwrot pojemnika jest dla konsumenta zbyt uciążliwy, kaucja może zostać uznana za nieautoryzowany podatek lub „opłatę ekologiczną”.

Kaucja pobierana od konsumenta przy zakupie powinna być oddzielnie doliczana do ceny napoju i zwolniona z podatku od wartości dodanej lub podatku od sprzedaży samego produktu.

Overhead view of empty plastic bottles of assorted colours

Co się dzieje z nieodebranymi depozytami?

W sprawnych systemach nieodebrane depozyty trafiają do działającego nie dla zysków i prowadzonego przez producentów centralnego administratora systemu. Co najważniejsze, pozwala to na zrównoważone reinwestowanie w infrastrukturę systemu służącą do realizacji wykupu, przetwarzanie materiałów i marketing skierowany do konsumentów.

Jaki jest koszt zakupu infrastruktury do obsługi zwrotów?

Wielu dostawców zwrotu kaucji oferuje automaty do przyjmowania pojemników zwrotnych, które pozwalają na sprawniejszy i wygodniejszy zwrot pojemników niż w przypadku obsługi ręcznej. Automaty do zwrotu opakowań po napojach różnią się wielkością (mogą to być wolnostojące automaty o powierzchni podstawy zaledwie 0,6 m² lub automat do zwrotu butelek obsługiwany przez otwór w ścianie, wyposażony w wiele szafek magazynowych) i możliwościami (np. liczbą obszarów magazynowych i rodzajami przyjmowanych materiałów). Wybór automatu do przyjmowania pojemników zwrotnych i jego koszt zależy zatem od wielkości punktu zbiórki i rodzaju pojemników objętych systemem zwrotu kaucji.

Maszyna do zwrotu butelek może być opłacona w formie zakupu, wynajmu lub leasingu urządzenia oraz pakietów serwisowych. Na niektórych rynkach płatność zależy od ilości pojemników zwracanych za pomocą automatów. Dzięki temu automat do zwrotu butelek daje dostawcom możliwość natychmiastowego korzystania z jego zalet i późniejszej spłaty. W większości systemów DRS punkty zwrotu kaucji otrzymują „opłatę manipulacyjną”, która stanowi rekompensatę za pracę związaną ze zwrotem pojemników, przestrzeń, materiały eksploatacyjne i inwestycję pieniężną w infrastrukturę do obsługi zwrotów.

Woman with voucher from a deposit return machine

W jaki sposób eliminowane jest ryzyko nadużyć?

Decydenci i centralni administratorzy systemu projektują systemy uwzględniające ryzyko, wdrażając protokoły, zasady i technologię w celu zwiększenia integralności DRS. W sprawnych systemach istnieje sieć zwrotu kaucji połączona z Internetem, która pozwala na gromadzenie i monitorowanie danych umożliwiających kontrolę i egzekwowanie zasad, aby w razie potrzeby podejmować działania i zapewnić zgodność z przepisami. Czasami są oferowane zachęty do korzystania z indywidualnych kodów kreskowych w połączeniu z oznakowaniem wizualnym i/lub zabezpieczeniami na pojemnikach, które automaty są w stanie odczytać.

Automaty do zwrotu opakowań po napojach są bardzo zaawansowane i są w stanie wykrywać próby nadużycia i odrzucić pojemniki pochodzące spoza systemu. Mniejsze punkty zbiórki będą przyjmować pojemniki ręcznie, a ich kwalifikowalność będzie można rozpoznać po oznakowaniu wizualnym.

Pobierz dokument „Nagradzanie recyklingu”

Najlepsze praktyki w systemie zwrotu kaucji

Poznaj czynniki sukcesu najsprawniejszego systemu zwrotu kaucji za pojemniki po napojach do recyklingu na świecie.

Pobierz artykuł TOMRA o tym, co zapewnia sprawny system zwrotu kaucji, jakie są wspólne cechy sprawnych systemów zwrotu kaucji i jak implementowano systemu zwrotu kaucji w różnych miejscach na świecie.

Pobierz artykuł

¹ „Understanding the effects of marine debris on wildlife”, CSIRO. 2014.
² Obliczono na podstawie poziomów zwrotu z Global Data, centralnych administratorów systemu kaucji i raportu „PET Market in Europe: State of Play”, Eunomia. 2020. Dane dostępne na żądanie.
³ „Analiza danych rynku napojów 2015”, Container Recycling Institute. 2017.
⁴ BottleBill.org 2019.
⁵ „Droga do butelek w 100% wykonanych z rPET”, Beverage Daily. 2020.
⁶ „Na platformie RecyclingMarkets.net cena rynkowa PET w belach ze strumieni kaucyjnych jest o od 58% do 93% wyższa od PET w belach ze strumieni niekaucyjnych. Dotyczy to kaucyjnego i niekaucyjnego PET w północno-wschodniej części USA. Styczeń–czerwiec 2020 r. Susan Collins z Container Recycling Institute zwróciła uwagę, że cena ta jest wyższa w związku ze skutkami COVID-19, a normalnie cena kaucyjnego PET jest o 40% wyższa.
⁷ „PET Market in Europe: State of Play”, Eunomia. 2020. Dane dostępne na żądanie.
⁸ „Global Deposit Book 2020”, Reloop. 2020.
⁹ „Sprawozdanie roczne za rok 2019”, Recycle BC. 2020.
¹⁰ „Arkusz informacyjny: Oszczędności ekonomiczne dla gmin, Reloop. 2020.
¹¹ „Zatrudnienie i wpływ depozytów kontenerowych – Nowy Jork”, Eunomia. 2019.

Systemy zwrotu kaucji