65% poziom recyclingu do 2025 roku. Jakie zmiany w polskiej gospodarce odpadami są potrzebne aby osiągnąć ten cel?
Pomimo dużego wzrostu w poziomie recyklingu odpadów komunalnych w ciągu ostatnich dwóch dekad, Polska stoi przed wyzwaniem powtórzenia tego osiągnięcia w ciągu najbliższych 12 lat. Jednak osiągnięcie celów postawionych przez UE, nie będzie możliwe przy obecnym modelu gospodarowania odpadami. Konieczne są szeroko zakrojone zmiany.Pomimo dużego wzrostu w poziomie recyklingu odpadów komunalnych w ciągu ostatnich dwóch dekad, Polska stoi przed wyzwaniem powtórzenia tego osiągnięcia w ciągu najbliższych 12 lat. Jednak osiągnięcie celów postawionych przez UE, nie będzie możliwe przy obecnym modelu gospodarowania odpadami. Konieczne są szeroko zakrojone zmiany.
Do 2035 roku powinniśmy osiągać 65% poziom recyklingu odpadów komunalnych. Nie będzie to możliwe przy dotychczas stosowanych strategiach, takich jak rozszerzanie zasięgu lub ukierunkowywaniu się na materiały łatwo poddające się przetwarzaniu. Według obliczeń firmy Eunomia w 2000 roku nasz kraj odnotował 2% poziom recyklingu odpadów komunalnych, a w 2020 było to już 39%. Jednak system musi ulec zmianom, aby osiągnąć cele, które postawiła przed naszym krajem Unia Europejska. Ich propozycje można poznać w raporcie Eunomia „Modelowanie holistycznego gospodarowania odpadami w Polsce”, który przedstawia dwa potencjalne scenariusze działań. Różnią się one między sobą wyłącznie zbiórką opakowań z tworzyw sztucznych i metali (zwanych zbiorczo „LPF”). Pierwszy z nich zakłada kontynuację selektywnej zbiórki LPF, natomiast drugi włącza je do strumienia odpadów zmieszanych, które następnie są sortowane w celu recyklingu. Niemniej jednak, oba scenariusze prowadzą do wyznaczonego celu, czyli około 65% poziomu recyklingu w Polsce.
Jakie są kluczowe obszary do usprawnienia?
Raport Eunomii pokazuje, że tak znaczny wzrost poziomu recyklingu, czyli o 100% w stosunku do obecnie osiąganych poziomów, można osiągnąć poprzez:
bardziej intensywną zbiórkę odpadów organicznych,
inwestycje w nowe i zmodernizowane sortownie, aby poprawić efektywność sortowania odpadów zmieszanych i frakcji materiałowych zebranych selektywnie,
wprowadzenie systemu kaucyjnego na opakowania po napojach.
Pierwszy, ważny punkt we wdrażaniu bardziej kompleksowej gospodarki odpadami w Polsce to zintensyfikowana zbiórka odpadów organicznych (bioodpadów). A ją możemy wesprzeć częstszymi odbiorami, regularnymi kontrolami zawartości kontenerów i worków, a także kampaniami edukacyjnymi do konsumentów. Z doświadczenia innych krajów wiemy, że na lepsze efekty zbiórki może wpłynąć nawet kolor worka, przykładowo przezroczysta torba na odpady organiczne. A zintensyfikowana zbiórka w konsekwencji prowadzi do rozbudowy obecnych sieci Instalacji Komunalnych i modernizacji części istniejących już sortowni, które mogłyby objąć szerszy zakres sortowanych strumieni surowców. Dobrym tego przykładem jest chociażby Zakład Utylizacyjny w Gdańsku, który już przygotowuje się do osiągania wyższych poziomów recyklingu.
W przypadku systemu kaucyjnego, model proponowany przez Eunomię jest inny niż ten przyjęty obecnie przez polskiego ustawodawcę. Zakłada on szerszy zakres materiałowy obejmujący butelki szklane (do 1,5L), puszki metalowe (do 1L), butelki PET (do 3L), jednego operatora działającego non-for-profit, który finansuje system środkami uzyskanymi z nieodebranych kaucji, wartości sprzedanego surowca i opłat producenckich. Jednak niezależnie od przyjętego modelu, wprowadzenie systemu kaucyjnego co najmniej dla butelek po napojach z tworzyw sztucznych i puszek napojowych, stanowi ważny element docelowego systemu gospodarowania odpadami w Polsce.
Jaki jest koszt modelowego, holistycznego zarządzania odpadami w Polsce?
Pozostając przy przykładach z innych krajów europejskich z funkcjonującymi systemami kaucyjnymi, możemy wziąć pod lupę Norwegię. Gdzie każdy sklep, który sprzedaje napoje, musi je także odbierać. Co oznacza, że dotyczy to także stacji paliwowych. Większość z nich zdecydowała się na zbiórkę manualną ze względu na małą liczbę zbieranych opakowań, jednak są też przykłady ze zbiórką automatyczną. W Niemczech wyłącznie duże sklepy przy stacjach paliwowych (ponad 200 mkw.) są objęte systemem kaucyjnym i również tam przeważa zbiórka manualna. Rumunia i Czechy, które są na etapie projektowania systemu kaucyjnego, już teraz zdecydowały o tym, że wszystkie stacje paliwowe, jako punkty sprzedaży napojów, będą uczestniczyły w systemie w zakresie zbiórki opakowań.
Istnieje sposób na zmniejszenie kosztów ponoszonych przez polskie gminy i rząd na gospodarkę odpadami. Jest nim przede wszystkim prawidłowo wdrożony system rozszerzonej odpowiedzialności producenta dla opakowań. Dzięki niemu to producent będzie odpowiedzialny za koszty związane ze zbiórką, sortowaniem i recyklingiem opakowań, które wprowadził na rynek iw ten sposób finansowo odciąży budżet samorządów. Konieczne jest zatem jak najszybsze uchwalenie zmian w polskiej ustawie dot. ROP.
Rozporządzenie Unii Europejskiej w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR) zostało opublikowane na początku 2025 r. Jest to najbardziej ewolucyjny akt prawny w ciągu ostatnich 30 lat, zaprojektowany w celu wspierania gospodarki o obiegu zamkniętym, z silnym naciskiem na recykling, ponowne użycie i innowacje zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju. Ale co to oznacza dla firm, decydentów i konsumentów?
Skala przedsięwzięcia i krótki czas przygotowań wymaga szybkich i sprawnych dostaw urządzeń do tysięcy sklepów w całym kraju. Odpowiednio skoordynowane prace przygotowawcze i instalacje pozwolą uniknąć potencjalnych problemów operacyjnych, takich jak kolejki czy opóźnienia w odbiorze opakowań, które mogłyby negatywnie wpłynąć na pierwsze doświadczenia Polaków z systemem kaucyjnym.
Przygotowania do systemu kaucyjnego w Polsce nie ustają, a regionalne sieci handlowe, takie jak Społem PSS Kielce, aktywnie włączają się w ten proces. Sieć Społem Kielce wybrała nowoczesne recyklomaty od TOMRA Collection Polska, aby zapewnić swoim klientom wygodny i skuteczny sposób zwrotu opakowań kaucyjnych.
Przeczytaj więcej
O zasadniczych zmianach, niezbędnych dla wdrożenia skutecznego systemu ROP dla opakowań, mówi analiza „Rozszerzona odpowiedzialność dla Polski”. Autorzy raportu przeanalizowali rozwiązania wykorzystywane z powodzeniem w kilku krajach europejskich. Przeprowadzili również warsztaty z przedstawicielami polskich gmin i producentów, aby dokładnie poznać specyfikę kraju. Biorąc pod uwagę uzyskane informacje, a także wykorzystując swoje doświadczenie w projektowaniu systemów ROP oraz wiedzę na temat nowych regulacji, Eunomia zaproponowała zmiany w sześciu kluczowych obszarach, gwarantujące efektywne wdrożenie przepisów unijnych do polskiego prawa. Przykładowo gminy powinny być nadal odpowiedzialne za zbiórkę odpadów opakowaniowych, ale koszty tej zbiórki powinny ponosić organizacje reprezentujące producentów (obecnie są to organizacje odzysku opakowań). One też mają odpowiadać za wprowadzanie wysortowanych surowców wtórnych do zakładów recyklingowych i poniesienie kosztów odzysku opakowań i odpadów opakowaniowych w imieniu producentów produktów w opakowaniach. Zmiany zakładają także ekomodulację stawek opłat producentów i scentralizowany system kaucyjny.
